WES 4: Jeugdboek

Stiefkind - Selma Noort

Eigenlijk was ik van plan om "Het wordt spectaculair! Beloofd." van Zita Theunynck lezen. Het werd aangeraden in de les als populair jeugdboek en het lag al even op mijn kast geduldig te wachten.

Alleen had mei andere plannen. Door het wild slalommen tussen deadlines, stage en het moederen, moest ik mijn lat realistisch verlagen en het te lezen aantal pagina’s halveren. Zo botste ik niet toevallig op "Stiefkind" van Selma Noort. Ik downloadde de gratis app ReadEra en kocht het e-book op Bol.com. Wat. een. openbaring!

In plaats van eindeloos door ongevraagde peuteradviezen en al even ongewenste complottheorieën te scrollen op Instagram, kan ik nu - op mijn smartphone - mijn boek lezen. Overal.

Het was voor mij wel even wennen. Noem me gerust wat ouderwets, maar ik voel wat weerstand tegen al die digitalisering. Kleren koop ik bijvoorbeeld uitsluitend in een fysieke winkel. Maar hoewel ik toch liever een echt boek uit de bib of mijn boekenkast lees, is zo’n e-book op mijn smartphone echt een “gerief”.

Niet alleen de praktische kant, maar ook de titel van het boek sprak me aan. Want een stiefkind, dat was ik vroeger ook. Ik weet hoe complex het is om te dwalen tussen twee huizen.

Als een touwtrekwedstrijd die niemand wint.

Die spanning en het typische loyaliteitsconflict bij kinderen van gescheiden ouders, voel je ook in het aangrijpend verhaal van Virginia. Tot haar zeven jaar groeit ze op in Nederland bij haar Amerikaanse moeder Jill, die worstelt met alcohol en sinds haar jeugd een zware rugzak meezeult. Haar vader is lange tijd afwezig. Wanneer haar moeder 's nachts in een bar gaat werken, blijft de zeer jonge Virginia regelmatig en soms gedurende meerdere dagen alleen, of in het gezelschap van Harvey - een vriendelijke maar drugsverslaafde huisgenoot - thuis. Vol angst en zonder eten.

Wanneer deze schrijnende situatie uit de hand loopt, verschijnt haar vader Remco ten tonele en grijpt in. Beter laat dan nooit. Virginia verhuist naar Delft en krijgt daar een warm en gestructureerd leven, in een nieuw samengesteld gezin met haar vader, pasgeboren stiefbroertje Barend en Margriet, de liefste stiefmoeder die je ooit in jeugdliteratuur zult tegenkomen. Mocht elk kind uit de jeugdzorg maar in haar warme open armen en kasten vol zelfgemaakte koekjes terechtkomen; de wereld zou een betere plek zijn. Naar mijn mening wordt ze té perfect en zacht voorgesteld. De alinea waarin ze haar zevenjarige splinternieuwe stiefdochter toelaat om aan de borst druppels mamamelk te drinken terwijl ze haar kersverse eigen baby voedt, deed me even vol ongeloof fronsen. Misschien laat mijn eigen bittere ervaring het niet toe om te geloven in deze overdreven symboliek van onvoorwaardelijke stiefmoederliefde.

Na een triviale ruzie met haar vader, besluit de ondertussen vijftienjarige Virginia om bij Jill - zoals ze haar moeder consequent en afstandelijk noemt - te logeren. Wat begint als een optimistische poging tot herstel, activeert meteen een hele reeks oude en nieuwe spanningen. Jill is een personage dat je wil omhelzen en tegelijk door elkaar wil schudden: een moeder die haar kind oprecht liefheeft en wil zorgen, maar door haar eigen rugzak niet weet hoe. Haar volledige, zeer kwetsbare voorgeschiedenis wordt tot mijn grote teleurstelling haastig in amper één dialoog op de lezer afgevuurd. Net daar lag verhaal en spanning. Schrijfster Selma Noort lijkt verdwaald te spartelen rond een indrukwekkende ijsberg die naar mijn mening met meer tijd en zorg verdiept mocht worden

Die haast sluipt vaker in het verhaal en staat in groot contrast met de slepende traag- en saaiheid van het begin. Ze maakt gebruik van flashbacks, wat het boek interessanter maakt, maar de spannendste en meest beladen verhaalelementen worden snel afgehandeld. Zoals wanneer Virginia tijdens een treinrit getuige is van extreem zinloos geweld door hooligans en dit op camera vastlegt, en later ontdekt dat Jills nieuwe partner en zijn zoon daarbij betrokken zijn. Of de vechtpartij met haar stiefbroer, waarbij ze gewond raakte en ze nadien door haar eigen moeder werd genegeerd. Selma Noorts ideeën hadden een boeiende psychologische thriller kunnen opleveren, ware het niet dat rijke taal, timing en diepgang ontbraken.

Maar ze schrijft vlot en toegankelijk voor tieners die beginnend lezen. De hoofdstukken zijn kort en je wordt meegezogen in Virginia's twijfel. Het hoofdpersonage zit twee derde van het verhaal vast tussen wat ze weet en wat ze liever niet zou weten. Wie bescherm je en ten koste van wie? Het is het centrale ethische dilemma van dit verhaal dat het bijna de moeite waard maakt. Het taalgebruik is weinig uitdagend en er is nauwelijks beeldspraak te vinden. Humor ontbreekt vrijwel volledig - op één uitzondering na: Jill kent de achternaam van haar nieuwe partner niet en zegt op z'n Amerikaans "dunno", waarop een agent dat braafjes noteert. Het liet me héél even glimlachen. Tot slot eindigt Selma haar boek met een vreselijk cliché "dag boze stiefmoeder" tijdens een telefoongesprek tussen Virginia en Margriet. Als je me vraagt om mijn gevoel daarbij in jongerentaal te beschrijven: akelig cringe.

Wie van Ginny & Georgia op Netflix houdt, zal niet raar opkijken als ik zeg dat ik enkele raakvlakken opmerk. Jill en Virginia ademen dezelfde sfeer als Ginny en haar moeder Georgia: het Engels taalgebruik (sweety, sugar), de gemengde toon tussen warmte en toxiciteit, de geparentificeerde dochter die te vroeg te veel draagt. Het boek bevat eveneens een rijke lading aan thema's: echtscheiding, kinderverwaarlozing, alcohol- en drugsverslaving, generationeel trauma, de uitdagingen en keuzes van een kansarme alleenstaande moeder, schaamte voor je afkomst, vriendschap en (prille) relaties. Maar er wordt, zoals eerder gezegd, weinig creatief of diepgaand in Stiefkind mee omgegaan. Een gemiste kans.

Onzichtbare rugzak

Ik zou het boek niet hoog scoren. Maar het deed me wel reflecteren over de rugzakken van mijn toekomstige leerlingen. Niet de Eastpaks, maar de onzichtbare spanningen die jongeren meebrengen als ze naar school komen. Want echtscheidingen, disfunctionele (nieuw samengestelde) gezinnen, geweld en conflicten komen vaak voor. En ook KOPP en KOAP-kinderen zijn jammer genoeg sterk vertegenwoordigd op school. Als leerkracht dienen we niet alleen voor die problematieken aandacht te hebben; we moeten ons ook bewust zijn van hoe ingewikkeld loyaliteit naar ouders kan zijn, zelfs als iemand niet meer in beeld is.

Het boek roept empathie op bij de lezer en biedt erkenning aan jongeren die zich in vergelijkbare situaties bevinden. Dat kan helpend zijn of hen aanmoedigen om, net als in het verhaal, steun te zoeken bij een vriendelijke buurvrouw of ander zorgfiguur. Daarnaast biedt het boek kansen om in de klas te spreken of schrijven over loyaliteit, gezinsrelaties en morele dilemma’s. Wat zou jij doen als je informatie had die iemand kan beschermen, maar tegelijk iemand anders kan kwetsen? Of omgekeerd?

Constant balanceren, twijfelen en bijsturen zonder dat je echt een stabiele grond onder je voeten voelt. Het is iets dat leerlingen niet altijd benoemen, maar dat wel voelbaar is in de klaspraktijk. Dat maakt het beroep als leerkracht eens zo mooi, maar ook extra uitdagend.

Leerlingen zoals Virginia zitten in bijna elke klas. Dus onthoud: een vol hoofd kan moeilijk leren.